نن سبا د نړۍ په ډیری هیوادونو کې مسلمانان د جهاد په نوم په پرتشدده غورځنګونو کې ښکیل دي. خو دا یو حقیقت دی چې یو تحریک یوازې هغه وخت اسلامي جهاد کیدی شي کله چې دا د جهاد لپاره د اسلام شرایط په بشپړ ډول پوره کړي. د جهاد د دې شرایطو د پوره کولو پرته یو تحریک هم ځان ته د جهاد جواز پیدا کولی نشي. حقیقت کې دا ډول جهاد په قرآن کې د فساد، یا فساد او ګډوډۍ په توګه غندل شوی. هغه کسان چې په داسې جنګي فعالیتونو کې ښکیل دي هغه اجرونه به ترلاسه نکړي چې د هغو کسانو لپاره ټاکل شوي چې په ریښتیني جهاد کې برخه اخلي. برعکس، دوې الله په نزد د انعام پرځای د سزا مستحق دي.
ما په خپلو څو کتابونو کې د قتال یا جګړې په معنی کې د جهاد لپاره د مختلفو شرایطو په اړه په تفصیل سره بحث کړی دی چې خلاصه یې دا ده چې د جګړې په معنی کې جهاد د انفرادي کړنو لکه لمونځ او روژې په څیر ورته حیثیت نلري. دا یو عمل دی چې په بشپړ ډول د دولت سره تړاو لري.
د جګړې په معنی کې، د جهاد دا حیثیت په قرآن او حدیث کې په ډیر واضح ډول تشریح شوی. د مثال په توګه، قرآن (۴:۸۳) حکم کوي چې که چیرې د دښمن له امله د ویرې فضا رامینځته شي، نو خلک باید په خپله د هغې په وړاندې اقدام ونه کړي. پرځای یې، دوې باید هغو کسانو ته مراجعه وکړي چې واک لري - یعنی د حکومت مسؤل خلک، ترڅو حکومت په مناسب ډول وضعیت درک کړي او مناسب او اړین ګامونه پورته کړي.
قرآن موږ ته وایي چې د ویرې (د جګړې حالت) په صورت کې، د عامو خلکو لپاره دا جواز نشته چې په خپلواکه توګه ټوپک جګ کړي. د شریعت له مخې دوې مکلف دي چې مسله یوازې واکمنانو ته پریږدي او د حکومت په کړنو کې ور سره مرسته وکړي.
د صحیح البخاري په ۲۹۵۷ نمبر حدیث کې راغلي چې پیغمبر صلی الله علیه وسلم اعلان وکړ چې (د مسلمانانو) مشر ډال دی؛ جګړه د هغه تر مشرۍ لاندې ترسره کیږي، او ساتنه یې د هغه له لارې ترلاسه کیږي. دا په دې معنی ده چې پوځي دفاع باید تل د حاکم تر مشرۍ لاندې ترسره شي. عام مسلمان ولس باید په دې برخه کې د خپلو واکمنانو اطاعت وکړي. د هغوی ملاتړ ته په پام سره، دوې باید د هغوې په هڅو کې ورسره مرسته وکړي.
دا هغه مسله ده چې په هکله یې د فقهاوو او نورو عالمانو ترمنځ اجماع شتون لري. د فقهاوو د متفقې اجماع له مخې، یوازې یو ثابت حکومت کولی شي جګړه اعلان کړي. په بدیل سره، لکه څنګه چې په عربي کې ویل کیږي، الرحیلو للامام، یعني د جګړې اعلان یوازې د حاکم امتیاز دی. (المغني، ټوک ۹، مخ ۲۰۲) غیر دولتي لوبغاړي، په شمول د ډلو او د عامو خلکو، د داسې اعلان کولو حق نلري.
په جګړه کې منظمه مبارزه خورا مهمه ده. یوازې یو تاسیس شوی دولت کولی شي په داسې منظم عمل کې برخه واخلي. له همدې امله یوازې دولتونه کولی شي په جګړه کې برخه واخلي. د عامو وګړو لپاره د جګړې پیل کول دین کې مشروعیت نه لري.
په ډیری هیوادونو کې نن سبا مسلمانان په جنګي او تندخویه تحریکونو کې ښکیل دي. خو پرته له استثنا دا یو هم اسلامي جهاد نه دی، بلکه هغه څه دي چې د اسلامي قوانینو له مخې فساد یا انارکي بلل کیږي. د دې تش په نامه جهادونو څخه هیڅ یو د یو تاسیس شوي حکومت لخوا نه دي پیل شوي. دا ټول د هغه څه لخوا پیل شوي او ترسره کیږي چې د نن سبا په اصطلاح کې غیر دولتي سازمانونه بلل کیږي. که چیرې هم دا ځیني تش په نامه جهادي فعالیتونه د کوم مسلمان حکومت څخه حمایه کېږي نو دا ملاتړ په پټه او نا اعلان شوي ډول سر ته کیږي. خو د شریعت له مخې، یو مسلمان حکومت مکلف دی چې په جهاد کې یوازې هغه وخت ښکیل شي کله چې دا په ښکاره د دې اعلان وکړي. د اسلام له مخې، د یو مسلمان حکومت لپاره دا غیرقانوني ده چې پرته له ښکاره اعلامیې څخه په جګړه کې ښکیل شي.
هغه تندخویه فعالیتونه چې اوس مهال د نړۍ په مختلفو برخو کې د جهاد په نوم د مسلمانانو لخوا ترسره کیږي په دوه ډوله دي: چریکي (یا ګوریلاي) جګړه او نیابتي جګړه. دا دواړه، پرته له شکه، په اسلام کې په بشپړه توګه ناروا دي. چریکي جګړه په اسلام کې ناروا ده ځکه چې دا د غیر دولتي لوبغاړو لخوا ترسره کیږي نه د یو تاسیس شوي حکومت لخوا. او نیابتي جګړه ناروا ده ځکه چې یو حکومت د دښمنۍ ښکاره اعلان پرته په کې ښکیل دی، کوم چې په اسلام کې مشروعیت نه لري.
