د طلاق دوه لارې
خو باید ومنل شي چې ژوند تل د ماشین په څیر په اسانۍ نه چلیږي. د ټولو خوندیتوبونو سره سره، کله ناکله داسې پیښیږي چې یوه جوړه داسې نا امیدۍ ته رسیږي چې د جلا کیدو اراده کوي. دلته شریعت دوی ته لارښوونه کوي چې د جلا کیدو لپاره یوه ځانګړې طریقه وړاندې کوي. قرآن کریم داسې وایي: "طلاق دوه ځله دی، بیا یا ښځه په ښه توګه وساتئ او یا یې په احسان سره خوشې کړئ."15
د دې آیت تفسیر داسې شوی چې هغه سړی چې د دوو میاشتو په موده کې یې دوه ځله د طلاق خبر ورکړی وي، باید د دریم ځل خبر ورکولو دمخه خدای یاد کړي. بیا باید یا خپله میرمن په ښه نیت له ځان سره وساتي، یا یې پرته له کوم ظلم څخه خوشې کړي.
د طلاق دې طریقې چې قرآن کریم یې وړاندیز کړی، یعنې د دریو میاشتو په موده کې یې بشپړول، د طلاق غوښتونکي سړي لپاره دا ناممکنه کوي چې خپله میرمن ناڅاپه پریږدي. کله چې هغه خپلې میرمنې ته (کوم چې باید په دې وخت کې حیض نه وي) وایي، "زه تا طلاقوم،" نو دواړه باید د یوې بشپړې میاشتې لپاره په وضعیت فکر وکړي.
که چیرې سړي په دې موده کې نظر بدل کړ، نو هغه کولی شي خپلې خبرې بیرته واخلي. که نه، نو هغه به بیا وایي، "زه تا طلاقوم،" (بیا یې میرمن باید په "پاکۍ" کې وي) او دوی باید بیا د یوې بلې میاشتې لپاره وضعیت بیاکتنه وکړي. حتی په دې مرحله کې، میړه حق لري چې که یې زړه بدل شوی وي، نو پروسه بیرته واخلي. خو که په دریمه میاشت کې وایي، "زه تا طلاقوم،" نو طلاق وروستی کیږي او سړی نور د بیرته اخیستلو حق نلري. اوس هغه مکلف دی چې خپله میرمن په ښه نیت پریږدي او هغې ته یې ټول حقوق ورکړي.
د طلاق دې ټاکلې طریقې دا ډاډ ورکړی چې دا یو ښه فکر شوی، پلان شوی ترتیب دی او یوازې د احساساتو په حالت کې یو بېړه ګام نه دی. کله چې موږ په یاد ولرو چې په ډیرو مواردو کې، طلاق د غصې پایله ده، نو موږ پوهیږو چې ټاکل شوې طریقه په طلاق باندې خورا لوی بندیز لګوي. دا په دې حقیقت حساب کوي چې غصه هیڅکله دوام نه کوي – احساسات حتماً د یو څه وخت وروسته سړیږي – او دا چې هغه کسان چې په غصه کې د خپلو میرمنو طلاق ورکولو احساس کوي، حتماً به په خپلو احساساتي چاودنو پښیمانه شي او غواړي له هغه حالت څخه بیرته واخلي چې دوی پکې ځانونه اچولي دي. دا په دې حقیقت هم حساب کوي چې طلاق یوه ساده مسله نه ده: دا د کور ماتولو او د ماشومانو راتلونکي له منځه وړلو ته رسیږي. یوازې هغه وخت چې احساسات سړیږي، د طلاق ناوړه پایلې درک کیږي، او د پریکړې بیرته اخیستلو اړتیا روښانه کیږي.
کله چې یو سړی له یوې ښځې سره واده کوي، هغه یوازې یو ځل باید ووایي چې هغه یې د خپلې میرمنې په توګه مني. خو د طلاق لپاره، قرآن کریم د دریو میاشتو موده ټاکلې ده ترڅو رسمي شي. یعنې، د واده لپاره، یوه خبره بس ده، خو د طلاق د بشپړولو لپاره، درې خبرې اړینې دي، چې د هغې ترمنځ شریعت اوږده وقفه ټاکلې ده. د دې وقفې موخه دا ده چې میړه ته کافي وخت ورکړي ترڅو خپله پریکړه بیاکتنه وکړي او د خپلو نیکو هیلو لرونکو سره مشوره وکړي. دا د خپلوانو لپاره هم وخت ورکوي چې د دواړو میړه او میرمنې د طلاق څخه د مخنیوي په هیله مداخله وکړي. د دې وقفې پرته، هیڅ یو له دې شیانو څخه نشي ترلاسه کیدی. له همدې امله د طلاق پروسه باید د اوږدې مودې په اوږدو کې خپره شي.
دا ټول مخنیوي تدابیر په روښانه توګه اجازه ورکوي چې خراب شوي احساسات سړی شي، ترڅو د طلاق پروسه داسې مرحلې ته ونه رسیږي چې بیرته نه راګرځیدونکې وي. طلاق، په هرصورت، هیڅ ښه والی نلري، په ځانګړې توګه د خپلو پایلو په اړه. دا په ساده ډول د یوې ستونزې څخه ځان خلاصول دي ترڅو په بلې ستونزې کې ښکیل شي.
د ټولو دغو مخنیوي تدابیرو سره سره، کله ناکله داسې پیښیږي چې یو سړی په ناپوهۍ عمل کوي، یا د غصې په حالت کې د آرامۍ فکر کولو توان نلري.
بیا په یوه موقع، د غصې په حالت کې، هغه د "طلاق" کلمه درې ځله په پرله پسې ډول وایي، "طلاق، طلاق، طلاق!" داسې پیښې، چې د پیغمبر صلی الله علیه وسلم په ژوند کې هم پیښې شوې، نن ورځ هم پیښیږي. اوس پوښتنه راپورته کیږي چې د طلاق غوښتونکي سره باید څنګه چلند وشي. ایا د هغه درې طلاقونه باید یوازې یو وشمیرل شي، او ایا هغه باید بیا وغوښتل شي چې خپله پریکړه د دریو میاشتو په موده کې وغځوي؟ یا باید په یوه موقع د هغه درې طلاقونه د دریو میاشتو په موده کې په جلا توګه ویل شوي درې طلاقونو سره مساوي وشمیرل شي؟ یو حدیث دی چې امام ابو داود او څو نورو محدثینو روایت کړی چې په دې اړه موږ ته لارښوونه کولی شي: رکانه بن ابو یزید خپله میرمن په یوه موقع درې ځله "طلاق" کړه. بیا هغه په هغه ګام چې اخیستی و، ډیر خفه شو. پیغمبر صلی الله علیه وسلم له هغه څخه وپوښتل چې هغه څنګه خپله میرمن طلاقه کړې ده. هغه ځواب ورکړ چې هغه ورته درې ځله په پرله پسې ډول "طلاق" ویلي دي. پیغمبر صلی الله علیه وسلم بیا وویل: "ټول درې یوازې یو شمیرل کیږي. که غواړې، نو بیرته یې واخلې."16
یو سړی کولی شي خپله میرمن درې ځله په پرله پسې ډول "طلاق" کړي، چې دا د شریعت له ټاکلې طریقې څخه سرغړونه ده او په دې توګه ګناه کوي، خو که معلومه شي چې هغه په هغه وخت کې په احساساتي توګه ډیر پریشانه و، نو د هغه عمل ممکن د انساني ضعف څخه رامینځته شوې یوه بې معنی خبره وشمیرل شي. د طلاق کلمې درې ځله ویل کیدای شي د هغه د احساساتو شدت څرګندونه وشمیرل شي او په دې توګه یوازې د یوې داسې خبرې سره مساوي وي. هغه ته به ویل کیږي چې د شریعت له قانون څخه سرغړونې وروسته باید د خدای بخښنه وغواړي، خپل درې طلاقونه یوازې یو وشمیري، او د خپلې وروستۍ پریکړې لپاره باید درې بشپړې میاشتې وخت ونیسي.
په اسلام کې په لومړۍ مرحله کې، خو د طلاق په اړه یو بل نظر د دویم خلیفه، عمر بن خطاب رضی الله عنه لخوا نیول شوی و. یوه پیښه چې د هغه نظر روښانه کوي، امام مسلم داسې بیان کړې ده.
د پیغمبر صلی الله علیه وسلم په ژوند کې، بیا د ابوبکر رضی الله عنه د خلافت په وخت کې او همدارنګه د عمر رضی الله عنه د خلافت په لومړۍ دوره کې، په یوه موقع د طلاق درې ځله ویل یوازې یو طلاق شمیرل کیده. بیا عمر بن خطاب رضی الله عنه ته دا فکر راغی چې سره له دې چې یو داسې سیسټم ټاکل شوی و چې میړه ته یې اجازه ورکوله چې خپل لومړی، یا حتی دویم طلاق بیرته واخلي، خو خلکو بیا هم غوښتل چې په طلاق کې بیړه وکړي. هغه احساس وکړ چې که دوی په بیړه کولو ټینګار کوي، نو ولې باید پر دوی داسې قاعده ونه لګول شي چې دوی د طلاق کلمې درې ځله په پرله پسې ډول ویلو سره په وروستي طلاق مکلف کړي. او هغه د داسې یوې قاعدې په لګولو پیل وکړ.
د دویم خلیفه دا عمل، چې ظاهراً د قرآن او سنت له اصولو سره په ټکر کې و، په هیڅ ډول د شریعت قانون ته بدلون ورنکړ.
دا فکر کول چې دې کار د اسلامي قانون کومه بیاکتنه رامینځته کړې، د وضعیت غلط فهمي به وي: د خلیفه امر یوازې د قاعدې استثناء وه، او سربیره پردې، لنډمهاله طبیعت یې درلود. دا په ښه توګه ښیي چې اسلامي شریعت څنګه کولی شي د شرایطو سره سم امتیازات ورکړي.
د شریعت هر قانون ممکن ابدي وي، خو یو مسلمان حاکم دا واک لري چې په ځانګړو شرایطو کې د ځانګړو اشخاصو په قضیه کې استثناوې وکړي. خو داسې حکم به د ابدي قانون بڼه ونه اخلي. دا به په طبیعت او موده کې په بشپړه توګه لنډمهاله وي.
په دې اړه مختلف روایتونه ښیي چې د دویم خلیفه چلند له ځینو کسانو سره د شریعت سره سمون نه درلود. هغه حکمونه چې هغه په دې مواردو کې ورکړل، د اجراییوي فرمانونو په څیر وو چې د یو حاکم په توګه د هغه له موقف سره سمون درلود. که هغه په دې ډول عمل کاوه، نو دا د هغو کسانو د سزا ورکولو لپاره و چې د طلاق په پروسه کې بیړه کوله.
دا د اسلامي تاریخي ریکارډ یوه مسله ده چې کله کوم داسې شخص عمر رضی الله عنه ته راوستل شو چې په یوه موقع یې درې ځله د طلاق کلمه ویلې وه، هغه دا سرکښه عمل وباله او امر یې وکړ چې هغه دې په شا ووهل شي.17
شاید د دې مسلې تر ټولو مهمه برخه دا ده چې کله عمر رضی الله عنه په یوه موقع د طلاق کلمې د دریم ځل ویلو وروسته د طلاق د وروستي کیدو په اړه خپله استثنایي پریکړه وکړه، د هغه موقف د یو بې واکه عالم (پوه) نه و، بلکې د یو حاکم و چې د سزا ورکولو بشپړ واک یې درلود – د مخنیوي اقدام په توګه – هر هغه چا ته چې د قرآني حکمونو خلاف عمل کاوه. دا د طلاق په برخه کې د بیړې مخنیوي لپاره و. په یوه موقع د یو سړي درې طلاقونه د وروستي او نه بدلیدونکي په توګه په منلو سره، هغه د خپلې لومړنۍ پریکړې د بیرته اخیستلو حق له لاسه ورکړ، په دې توګه یې پرته له دې چې طلاق ته دوام ورکړي، بله لاره ورته پاتې نه کړه.
له بلې خوا، خلیفه دا واک درلود چې د دې حکم له امله زیانمنې شوې هرې ښځې ته په بشپړه توګه تاوان ورکړي. د مثال په توګه، هغه په دې موقف کې و چې په ټولنه کې یې د عزتمن ژوند تضمین کړي او که چیرې د طلاق له امله مالي مرستې ته اړتیا ولري، هغه کولی شي د حکومت له خزانې، بیت المال او نورو څخه هغې ته دوامداره نفقه ورکړي.
نن ورځ، هر څوک چې د عمر رضی الله عنه حکم د یوې نمونې په توګه یادوي ترڅو په یوه موقع د طلاق کلمې د دریو ځله ویلو پر بنسټ د طلاق وروستی کیدل توجیه کړي، باید په یاد ولري چې د هغه حکم به د پلي کیدو وړ نه وي، په ساده دلیل چې هغه هغه واکونه نلري چې عمر رضی الله عنه د خلیفه په توګه درلودل. د عمر رضی الله عنه حکم د هغه وخت د یو ځواکمن حاکم حکم و او یوازې د یو عادي سړي نه و. په دې مرحله کې اړینه ده چې ځینې غلط فهمۍ لرې شي چې د عمر رضی الله عنه د حکم په اړه د موجودې موافقې د کچې په اړه راپورته شوي دي.
د پیغمبر صلی الله علیه وسلم له ټولو صحابوو څخه چې په هغه وخت کې په مدینه کې موجود وو، شاید یوازینی کس چې مخالفت یې وکړ، علي رضی الله عنه و. د دې په پایله کې، ځینو علماوو دې پایلې ته رسیدلي چې د پیغمبر صلی الله علیه وسلم پیروانو (صحابوو) په دې مسله کې اجماع (اتفاق) ته رسیدلي وو.18
خو هغه اجماع چې رامنځته شوې وه، د طلاق په عمومي مسله نه وه، بلکې د مسلمانو حاکمانو د لنډمهاله او استثنایي حکمونو د ورکولو په حق وه، لکه څنګه چې عمر رضی الله عنه کړې وه. دا څرګنده ده چې د پیغمبر صلی الله علیه وسلم صحابوو هیڅکله نشو کولی د قرآن کریم یو حکم لغوه کړي یا د تل لپاره د طلاق ټاکلی سیسټم تعدیل کړي. هغه څه چې پرې موافقه شوې وه، دا وه چې استثنایي شرایطو د خلیفه لخوا استثنایي حکمونو ته اړتیا درلوده. هغه حق درلود چې په هر هغه ډول چې مناسب یې ګڼل، هر هغه چا ته سزا ورکړي چې له شریعت څخه سرغړونه کوي. دا حق چې د هغه وخت حاکم درلود، په شریعت کې په روښانه توګه ثابت دی. ډیری نور مثالونه، چې اړینه نه ده شخصي شخړو پورې اړه ولري، د هغه د دې حق د کارولو په اړه یادولی شو.
