سل حديثونه

[1] :دا حديث نه بلکې مقوله ده. مقاصد الحسنة. او موضوعات الکبير.(مترجم).

[2] : دا حديث نه بلکې مقوله ده. مقاصد الحسنه، او موضوعات کبير. (مترجم).

خپل زړه وپوښته

رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايلي دي چې له خپل زړه څخه فتوىٰ وغواړئ. (استفت قلبك) په دې حديث کې له زړه څخه مقصد هغه شى دى کوم ته چې سالم عقل وايي.

انسان ته بيا، بيا مسئلې مخې ته راځي په دې مسئلو کې هر ځل له مفتي څخه د پوښتنې کولو اړتيا نشته. که چيرې انسان خپل ځان له روحي پيچلتيا څخه پاك وساتي نو د ده پټ ضمير د ده لپاره بهترين لارښود جوړيداى شي. او دا پټ ضمير يو داسې شى دى چې چرته يي لټولو اړتيا نشته. هغه هر وخت او په هر ځاى کې له انسان سره موجود اوسيږي.

٠٢١: د حکمت خبره

د رسول الله صلى الله عليه وسلم مشهور صحابي حضرت عمر فاروق رضى الله عنه ويلي دي. (اميتوا الباطل بالصمت عنه).(مړ کړئ باطل په چوپ کيدو له هغه څخه. دې وينا ته د چوپتيا قوت ويل کيږي.

مشهور متل دى (چک چک په دوه لاسونو وهل کيږي) که چيرې ته د باطل له طاقت څخه وروسته پخپله هم ځوابي کاروايي وکړى نو باطل ته له دې څخه لا زيات طاقت رسيږي د دې برعکس که چيرې ته د خاموشۍ طريقه خپله کړې نو د باطل زور ورو، ورو پخپله له ماتې سره مخ کيږي. د ستا له طرفه د ځوابي عکس العمل نه ښکاره کولو نتيجه به دا شي چې د فطرت ځواك به د ستا په ملاتړ کې وخوزيږي. هغه به د ستا کار په ډيره ښه طريقه سرته ورسوي.

٠٢٢: د همت لوړوالى

رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايي: لوړ همتى د ايمان يوه برخه ده. داسې ولى ده؟ د دې سبب دا دى چې په خداى جل جلاله باندې ايمان انسان ته تر ټولو لوى اعتماد ورپه برخه کوي. دغه اعتماد او بروسه دا د اوچت همت خاوند جوړوي. مگر په دنيا کې بيا، بيا د انسان د ناموافقو حالاتو سره مخه ده. دغه حالات دا د ناهيلۍ خوا ته بوځي. که چيرې انسان په الله تعالٰى باندې يقين او باور ولري. نو هغه تر وروستي حده پورې حوصله مند کوي. په خداى جل جلاله باندې باور ده ته هغه وخت هم اعتماد ورپه برخه کوي کله چې په ظاهره له انسان سره هيڅ بروسه او اعتماد نه وي.

٠٢٣:دوامداره عمل

رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايي چې د الله تعالٰى په نزد تر ټولو زيات خوښ عمل هغه دى جې هميشه کيدونکى او پاتې کيدونکى وي. په دې دنيا کې چې کومه حقيقي کاميابي وي هغه په ځنډ سره ترلاسه کيږي. له همدې امله تر ټولو بهتر او غوره عمل هغه دى کوم چې د تل پاتې کيدو وړ (Sustainable) وي. په دې دنيا کې پايله لرونکى عمل هغه دى کوم چې له پيل کولو وروسته برابر  جاري وي. په کوم چې انسان په خپل ټول عمر کې کلك ولاړ او پابند وي. دغسې عمل د فطرت د قانون مطابق دى. دغسې عمل په حقيقي معنو کې عمل دى.

انسان ته پکار دي چې په کار له شروع کولو وړاندې د خپل کار او عمل لپاره پلان جوړ کړي. د هغو ټولو اړوندو امورو جايزه واخلي. هغه خپل صلاحيتونه او د لاس لاندې اسباب دغه رنگ د زمانې حالات، هر شى پوره اندازه کړي. بيا د سنجول شوې نقشې مطابق خپل کار شروع کړي کله چې په کار پيل وکړي بيا هغه په منځ کې هيڅکله هم پرينږدي. دغه په دنيا کې د برياليتوب يوازينۍ لار ده.

٠٢٤: له زمانې څخه ځان باخبره ساتل

د رسول الله صلى الله عليه وسلم يو اوږود حديث دى. د هغه حديث يوه برخه دا ده. د هوښيار انسان لپاره اړينه ده. چې هغه د خپلې زمانې پيژندونکى وي. په دې حديث کې ويل شوي چې د انسان علم بشپړتيا څه دي؟ د عالم کيدو لپاره دا بس نه ده چې انسان دې له کتابې معلوماتو څخه باخبره وي. ده د تيرې زمانې روايتونه ياد ساتلي وي. له دې سره يو ځاى ضروري ده چې انسان په کومه زمانه کې ژوند کوي هغه وپيژني. هغه د ماضي پيژندنې سره حال پيژندونکى هم واوسي. د زمانې د پيژندلو اهميت فکرى هم وي او عملي هم وي. له دې پرته د انسان فکر نيمگړى دى. هغه د خبري په آفاقي انداز کې فکر نه دى موندلى. د حقيقت ژوره څيړنه د ده لپاره ممکنه نه ده. دغسې  په عملي اعتبار سره هغه يو نيمگړى انسان دى. هغه په دې خبره له پوهيدو څخه بې برخې دى چې د وخت حالات په تلپاتې رښتينوليو څنگه تطبيق (Apply) کړي دغسې انسان د خپل عمل په بريالۍ توگه پلان گذاري نه شى کولاى.

٠٢٥: هدفمند ژوند

رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايلي دي. د يو چا د اسلام ښه والى په دې کې دى چې هغه بې گټې خبرې (او کارونه) پريږدي. د پيغمبر صلى الله عليه وسلم دا حديث دا خبره واضح کوي چې د يو هدفمند انسان ژوند څنگه کيدل پکار دي.

اصلي خبره دا ده چې په دنيا کې کارونه ډير دي. او د يو انسان ژوند لنډ شانته دى. په دغسې حالت کې اړينه ده چې انسان په خپلو مصروفيتونو کې انتخابي (Selective) انداز اختيار کړي. هغه يوازې په هغو کارونو کې ځان مصروف وساتي چې مخامخ يي تړاو د ژوند له هدف سره وي. کوم شى چې د ده د ژوند د هدف لپاره په کار نه راځي په مکمله توگه ترې پرهيز وکړي. د گټور او بې گټې کار تر منځ په توپير وپوهيږي.

له بې گټې کار څخه مقصد هغه کار دى چې يوازې د زړه راښکون او يا وخت تيرولو لپاره وي. په کوم سره چې له وختي تفريح څخه علاوه بل څه نه حاصليږي. حقيقت دا دى چې په دې ډول بې گټې کار کې مشغوليدل يو داسې عيش گذراني (Luxury) ده. چې برداشت يې يو هدف مند انسان نشي کولاى.

٠٢٦: فايده رسونه

په قرآنکريم کې ويل شوي چې د دې دنيا نظام د فايده رسونې په اصولو باندې ولاړ دى. يعنې څوك چې بل چاته گټه ورسوي. نو ده ته له نورو څخه گټه او فايده رسيږي. څومره چې ورکوي هاغومره به ترلاسه کوې. د دې اصولو مطابق، چې کله هم يو څوك د محروميت تجربه کوي نو ده ته دا منل پکار دي چې داسې له دې امله وشوه چې ده خپل ځان گټه رسونکى ثابت نه کړ. ده نور محروم او بې برخې کړي وو له همدې امله نورو هم دا محروم او بې برخې پريښود. که چيرې د ده نورو ته ورکړه کړى واى نو نورو به ده ته ورکړه کړې وه.

د گټې رسولو د دې اصولو تړاو د ژوند له ټولو معاملاتو سره دى. د دې تړاو له کورنۍ سره هم دى او ټولنې سره هم. له ملي ژوند سره هم او له نړيوال ژوند سره هم. په هره انفرادي او اجتماعي معامله کې همدا اصول کار فرما دي. د دې له مخې د شکايت او احتجاج طريقه بالکل بې معنا ده په دې دنيا کې هر شکايت او هر لاريون د خپل ځان د کوتاهۍ په خلاف شکايت او احتجاج دى. انسان ته پکار دي چې هغه خپل وخت په شکايت او احتجاج کې ضايع نه کړي. بلکې په لومړى فرصت کې د خپلې نيمگړتيا د ختمولو کوشش وکړي. او خپل ځان د نورو لپاره گټور ثابت کړي. همدا د ستونزې يوازينى حل دى.

٠٢٧: په چوپتيا کې خلاصون دى

رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايلي دي. څوك چې چپ شو هغه نجات وموند. له دې څخه معلوميږي. لکه څنگه چې خبرې کول يو کار دى. دغسې چپ پاتې کيدل هم يو کار دى. لکه څنگه چې غبرگون ښکاره کول يو کار دى دغسې غبرگون نه ښودل هم يو کار دى. لکه څنگه چې مخې ته تگ يو کار دى. دغسې شاتگ هم يو کار دى. لکه څنگه چې د توان لرلو موقف کې گټه ده. د تواضع او خاکسارۍ په دريځ کې هم گټه ده. چپ پاتې کيدل يوازې د خبرو د نه کولو نوم نه دى. خاموشي او چوپتيا يو تدبير دى. چپ پاتې کيدل  د خاموشه منصوبه بندۍ (پلان گذارۍ) دويم نوم دى. او دا يو حقيقت دى چې د شور د سياست په مقابله کې د چوپتيا سياست زيات نتيجه ورکوونکى شى دى.

د چپ پاتې کيدو ډيرې گټې دي. کله چې انسان چپ پاتې کيږي. نو هغه فکر کولى شي. کله چې انسان چپ وي نو هغه له نورو څخه زده کړه کولى شي. کله چې انسان چپ وي نو هغه خپل داخلي ځواکونه رابيداروي. دا بې اندازې ضروري ده چې انسان خبرې وکړي. مگر له دې سره ضروري ده چې هغه د چپ پاتې کيدو په حکمت وپوهيږي. کله خبره له ورانيدو څخه ژغورلو لپاره دومره بس وي چې انسان چپ شي. چپ پاتې کيدل له پامه غورځولو يوه نښه ده. او دا يو حقيقت دى چې نظر انداز کول يو انتهايي حکيمانه عمل دى.

٠٢٨: دوه جلا صفتونه

په قرآنکريم کې ويل شوي دي چې په انسان کې دوه مختلف او جلا صفتونه ايښودل شوي دي. يو نفس اماره او بل لوّامه  دا دوه صفتونه په پيدايشي توگه په هر انسان کې وي هيڅ يو انسان له دې څخه خالي نه دى. له نفس اماره څخه مقصد انانيت دى او نفس لوامه څخه مراد ضمير دى. دا دواړه صفتونه په ابتدايي توگه په ويده حالت کې وي. که چيرې هغه رابيدار نه کړې نو هغه ويده وي. که چيرې يو چا په خلاف داسې خبره وشي چې هغه پارونکي وي نو د ده نفس اماره رابيداريږي او بيا د هغه پايله داسې شي لکه چې کوم ويده مار چې څوك راويښ کړي.

د دې برعکس که چيرې له انسان سره د نرمۍ چلند وشي نو د ده نفس لوامه راپاڅيږي. مخکې که چيرې نورو له ده څخه د اغزو تجربه کړي وي. نو اوس به نور له ده څخه د گل تجربه کوي. اوس به نورو ته له ده څخه د انسانيت خوشبويي حاصليږي. اوس به دا د نورو لپاره د رحمت نمونه جوړه شي.

٠٢٩: په صبر سره برياليتوب حاصليږي

پيغمبر صلى الله عليه وسلم فرمايي: پوه شئ چې برياليتوب له صبر سره ملگرى دى. د صبرسرچپه ته جلتي خوښول دي. د تلوار کړنه له پلان گذارى پرته کيږي. او د صبر کړنه له پلان گذارۍ څخه وروسته وي. او په دې دنيا کې هغه کارونه کامياب وي کوم چې د پلان سره کړى شوى وي.

٠٣٠: د ټکر څخه پرهيز

پيغمبر صلى الله عليه وسلم فرمايلي دي. د مومن لپاره مناسب نه دي چې خپل ځان سپك او ذليل کړي. پوښتنه وشوه چې يو کس خپل ځان څنگه ذليلوي. نو ده ورته ځواب کې وويل: ځان له داسې مصيبت سره مخامخ کول چې دا يې توان نلري. په دې حديث کې د ژوند يو حکيمانه اصل بيان شوى دى. هغه اصل دا دى چې د انسان کړنه داسې کيدل پکار دي چې پايله لرونکې وي يو داسې طاقت له کوم سره چې د مقابلې کولو اسباب له ده سره نه وي که چيرې هغه کوم عذر پلمه کړي او له دې طاقت سره مخامخ شي نو د دې انجام به دا وي چې دا به د ذلت او خوارۍ سره مخ کيږي. داسې کار چې په يو اړخيزه توگه پخپله د کوونکي په تباه کولو کې زياتوالى کوونکى وي. په هغه کې خپل ځان غورځول او اخته کول په هيڅ يو اعتبار سره هم صحيح نه دي.

٠٣١: له ځان څخه ټيټو ته گوره

پيغمبر صلى الله عليه وسلم فرمايلي دي. په مادي معامله کې له خپل ځان څخه پورته او اوچتو ته مه گوره بلکې له ځان څخه ښکته خلکو ته گوره. په دې توگه به ته د الله تعالٰى نعمت چې په تايې کړى سپك او حقير ونه گڼې.

خداى تعالٰى د دې دنيا دا نظام داسې جوړ کړى چې دلته به تل اوچت او ټيټ قايم وي. څوك به وړاندې وي او څوك به وروسته، د دې مصلحت دا دى چې دغسې د مسابقت (Competition) چاپيريال جوړيږي. د دې مسابقت له امله داسې کيږي چې په ژوند کې وده او فعاليت دوام پيداکوي. په دې اساس داسې کيږي چې له هر انسان څخه څوك مخکې وي او څوك ترې وروسته وي. انسان ته پکار دي چې هغه هميشه له خپل ځان څخه ټيټ مرتبه خلکو ته وگوري.  د دې مقايسې فايده به دا وي چې کوم څه خداى جل جلاله ده ته ورکړي دي هغه به د ده په نظر ورشي او د خداى جل جلاله شکر به ورباندې اداء کوي. د دې برعکس که چيرې هغه داسې وکړي چې يوازې له ځان څخه اوچتو خلکو ته گوري. نو په ده کې به د کرکې او کينې مزاج پيدا شي.

مثبت مزاج د انسان په ذهني او روحي ترقۍ مرسته کې کوونکى ثابتيږي. د دې برعکس منفى مزاج د انسان د ذهني او روحي ترقۍ مخه نيسي. انسان ته پکار دي چې د نورو په خاطر خپل ځان له ذهني ترقۍ څخه محروم نه کړي.

٠٣٢: تيره شوې زمانه

په قرآن کريم کې ويل شوي دي چې زمانه شاهده ده چې انسان په تاوان کې دى. گويا د انساني ژوند مثال د واورې په شان دى، لکه څنگه چې واوره ويلي کيږي او هره شيبه په کميدو وي دغسې د انسان عمر هم هره شيبه کميږي. د ساعتونو، ساعتونو د تيريدو په پايله کې هغه وخت راورسيږي چې د انسان ژوند ختم شي.

گويا د هر انسان په مسلسله توگه د عمر برخه (Count down) پريکيږي. که چيرې د يو انسان ژوند له زيږيدو څخه وروسته شپيته کلونه مقدر وي گويا له پيدا کيدو سره سم د ده د عمر د ختميدو لړۍ پيل شوه. د يو کال په تيريدو يي عمر نهه پنځوس کاله شو. د بل کال په تيريدو اته پنځوس او د بل کال په تريدو اووه پنځوس، له دې وروسته شپږ پنځوس او له دې وروسته پنځه پنځوس. دغسې په پرله پسې توگه د هر انسان عمر مخ په کميدو وي. د عمر د دغه مسلسل کميدو مخه نيول د هيچا د وس خبره نه ده. په دغسې حالت کې د هر انسان لپاره اړينه ده. چې د  ژوند هره شيبه قيمتي وگڼي. ځکه د ژوند کوم وخت چې تير شي هغه بيرته بيا نه راگرځي. لکه څنگه چې تيره شوې زمانه نه راگرځي دغسې د ژوند تيرې شوې شيبې هم هيڅوك راگرځولى نشي. لکه رحمان بابا چې وايي:

(له ورخ تيرې اوبه بيرته نه جاروځي: نه جاروځي تير ساعت په بيرته بيا).

٠٣٣: ناهيلي کيږئ مه

په قرآن کريم کې ويل شوي دي چې اى د خداى جل جلاله بنده گانو، مه ناهيلي کيږئ. ځکه چې د خداى جل جلاله رحمت ډير زيات پراخه دى. انسان چې کله مايوسه کيږي نو د دې سبب دا وي چې هغه يوازې خپل امکانات گوري. که چيرې هغه د خداى جل جلاله امکاناتو ته وگوري نو هيڅکله به هغه ناهيلى نشي.

انساني امکانات خپل حد لري، مگر د خداى جل جلاله امکانات هيڅ حد او پوله نه لري. انسان که چيرې دغه حقيقت درك کړي نو هغه به هيڅکله ناهيلى او نا اميده نشي. ځکه چيرته چې د انسان مخې ته حد او پوله راځي. په عين همدغه ځاى باندې هغه يو بل امکان لټوي د کوم چې نه کومه پوله شته او نه د هغه په وړاندې کوم خنډ شته. حقيقت دا دى چې په خداى جل جلاله باندې ايمان لرل انسان ته د هيلو يوه داسې زيرمه ورپه برخه کوي. چې له هغې وروسته هغه هيڅکله مايوس کيداى نشي. هغه هيڅکله له دې احساس سره نه مخ کيږي چې وړاندې به د ده لپاره نور هيڅ پاتې نه وي. د يو امکان ختميدلو د ده لپاره د زيات لوى امکان پيل جوړيږي. په خداى جل جلاله باندې عقيده او باور او مايوسي خپلو کې نشي جمع کيداى.

٠٣٤: اوچت اخلاق

رسول الله صلى الله عليه وسلم خپل يو شمير صحابه رضى الله عنهم مخاطب کړل او ويي ويل: آيا زه تاسې ته بهترين اخلاق دروښيم. خلکو وويل: هو! بيا هغه وفرمايل: څوك چې تاسو سره اړيکي پريکوي تاسې ورسره اړيکې ساتئ. څوك چې تاسې بې برخې کوي تاسې هغوى ته ورکړه کوئ. څوك چې په تاسې ظلم کوي تاسو هغه معاف کوئ. ديته په بله وينا يو اړخيز اخلاق ويل کيداى شي. د دې له مخې اوچت اخلاق دا نه دي چې څوك تاسره ښه چلند کوي نو ته هم ورسره ښه چلند کوه، دا د برابرۍ اخلاق دي. او د برابرۍ اخلاق اوچت اخلاق نه دي. اوچت اخلاق هغه دي کوم چې په خپلو اوچتو اصولو ولاړ وي. کوم چې د نورو د عمل په ځواب کې نه وي. بلکې د خپلو اصولو د رويې او چلند لاندې وي.

اوچت اخلاق دا دي چې انسان د نورو له چلند څخه اوچت شي او په يو اړخيزه توگه په ښو اخلاقو قايم واوسي. د عکس العمل له روحيې څخه خپل ځان بچ کړي او په هيڅ حالت کې هم خپل مثبت اخلاقي چلند پرينږدي. د اوچت انسانيت تر ټولو لويه پيژندنه اوچت اخلاق دي. او د اوچتو اخلاقو پيژنده دا ده چې د نورو له خوا د منفي چلند سره، سره انسان په خپل مثبت چلند ولاړ پاتې شي.

٠٣٥: بې خواهشه انسان

په قرآن کريم کې د اوچت شخصيت لپاره د النفس المطمئنه لفظ راغلى دى. مطمئنه نفس ته په بله وينا د روحي جنجالونو څخه خالي روح (Complex free soul) ويل کيداى شي. يعنې هغه انسان چې د هر ډول منفي احساساتو او سطحى جذباتو څخه اوچت فکر او سوچ وکړى شي.

انسان په دنيا کې د مختلفو حالاتو په منځ کې اوسيږي. دغه حالات په ده کې ډول، ډول احساسات راپيدا کوي. د مثال په توگه کرکه، بغص، کينه، حسد، بدگوماني، انتقام، تعصب، خودغرضي، غرور، ځان ښودنه، منصب خوښونه، بې اعترافي او نور. کوم کس چې خپل ځان له دغه ډول ټولو جذباتو څخه ځان پورته اوچت کړي ده ته نفس مطمئنه ويل کيږي. دا يو شعوري عمل دى. هيڅوك له ځانه نفس مطمئنه جوړيداى نشي. ده ته په شعوري توگه په خپل ځان نگران او څارونکى جوړيدل وي. هغه چې بيا، بيا د خپل ځان د پاکولو کار وکړي. دغسې به دا ممکنه شي چې يو کس نفس مطمئنه جوړ شي.

٠٣٦: د بدۍ له منځه وړل

په قرآن کريم کې ويل شوي چې نيکۍ بدۍ له منځه وړي. د دې مطلب دا دى چې که چيرې له تاسې څخه کومه بدي وشي نو له هغې څخه وروسته نيکي وکړئ چې په دې سره د بدۍ اثر او اغيز ختميږي. د مثال په توگه که چيرې تا چا ته بده خبره کړي وي نو له وروسته ورته ښه خبره وکړه. که چيرې تا چا ته تاوان رسولى وي نو له دې وروسته ورته گټه ورورسوه. که د چا زړه ته دې آزار رسولى وي نو معافي ورڅخه وغواړه. که له چا سره دې د کبر برخورد کړى وي نو اوس ورسره د خاکسارۍ برخورد وکړه. که له چا سره دې د بد اخلاقۍ معامله کړي نو له دې وروسته ورسره د خوش اخلاقۍ معامله وکړه. که چيرې يو څوك دې سپك گڼلى وي نو له دې وروسته د احترام برخورد ورسره وکړه او د عزت مقام ورکړه. په دې توگه به د ستا د بديو خاتمه شي او بدۍ به دې له منځه ولاړې شي.

٠٣٧: گناه څه شى دى؟

رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايلي گناه هغه ده چې د ستا په زړه کې ورته انديښنه پيدا شي او هغه چې ته پرې ويريږي چې هسې نه چې خلك ترې خبر شي. دا د گناه پيژندلو يوه داسې آسانه طريقه ده چې هر انسان ورباندې پوهيدى شي د هر انسان په داخل کې ضمير دى دا ضمير دومره حساس وي چې هغه د بدۍ د ارتکاب په وخت انسان ته په سمدستي توگه يوه جټکه ورکوي. انسان که چيرې د ضمير آواز واوري نو هيڅکله به گناه ونکړي. دغسې کله چې هغه کومه گناه وکړي نو دا يي پټوي. او د دې کوشش کوي چې څوك پرې خبر نه شي. هر کله چې په انسان کې دغه ډول جذبه او احساس پيدا شي نو هغه ته پوهيدل پکار دي چې هغه يو داسې کار ته دوام ورکړى چې کول يي پکار نه دي.

٠٣٨: د گاونډي حق

  رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايلي دي. په خداى جل جلاله قسم چې هغه مومن نه دى د چا د ضرر له لاسه چې د هغه گاونډي په امن نه وي. انسان چې هر چيرته وي هغه هر وخت له يو چا سره وي. دغه ملگرى د هغه گاونډيان دي. دغو گاونډيانو دا حق دى چې د ستا له لاسه ورته هيڅ قسمه ضرر او تکليف ونه رسيږي. په بله وينا د دې تعليم مطلب دا دى چې په دنيا کې هر انسان ته داسې جوړيدل پکار دي چې بل ته ترې مشکل او تکليف نه وي. د ده لپاره ډير احتياط پکار دى چې له ده سره مخامخ کيدونکو او د ناستې ولاړې خلکو ته د ده د لاسه تکليف ونه رسيږي د تکليف رسيدو معيار داس دى چې نورو ته د شکايت فرصت پيدا نه شي. که چيرې له تاسره د موجودو خلکو له تا څخه به کومه خبره شکايت وي نو د دې مطلب دا دى چې نورو ته د ستا څخه تکليف رسيږي. چاته چې د ستا د کوم کار په وجه شکايت وي ته بايد له هغه څخه منع شې. 

٠٣٩: په کشرانو زړه سوى او د مشرانو درناوى

رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايلي دي. څوك چې زمونږ په کوچنيانو زړه سوى نلري او څوك چې زمونږ د مشرانو درناوى نه کوي هغه له مونږ څخه نه دى. په دې حديث کې ويل شوي چې شريفانه اخلاق څه دي؟ او دا په ټولنه کې څنگه قايمول پکار دي.

په هره ټولنه کې څوك کوچنيان وي او څوك لويان او مشران. د عمر په لحاظ سره هم او د نورو په اعتباراتو سره هم. د مثال په توگه د ښوونکي او استاذ حيثيت لوى دى او د زده کوونکي او محصل حيثيت کوچنى دى. پدغه ډول توپير لرونکې ټولنه کې څنگه له اعتدال سره ژوند کيداى شي. د دې ساده اصول دا دي چې لويان او مشران دې له کوچنيانو سره د مهربانۍ او زړه سوي معامله کوي. او کشران دې لويانو سره د عزت او احترام لرلو طريقه غوره کړي. په کومه ټولنه کې چې دا دوه اصول موجود وي. د دغې ټولنې هر کس به خوشحاله وي او هر يو به د بل په اړه د ښه نظر لرونکى وي.

٠٤٠: په وعده پوره والى کول

په قرآن کريم کې ويل شوي دي. کله چې وعده وکړئ نو پوره والى ورباندې کوئ. د ژمنې په اړه به تاسې د خداى جل جلاله په وړاندې ځواب ورکوونکي ياست. له دې څخه معلومه شوه چې د ژمنې معامله يوازې د دوو انسانانو تر منځ نه ده، په دې معامله کې خداى جل جلاله هم د دريمگړي په حيثيت شامل دى.

د ژمنې يا معاهدې اهميت دومره زيات دى چې انسان ته پکار دي چې هغه دې چا سره وعده نه کوي او کله چې وعده وکړي نو ضرور دې هغه بيا پوره کوي. وعده نه کول کوم جرم نه دى. مگر له ژمنې کولو وروسته هغه نه پوره کول لوى جرم دى. هغه چې د ټولو انساني تړونونو له ماتولو سره برابر دى. ځکه چې د معاهدې د ماتولو هره واقعه د معاهدې د احترام روايت ماتول دي. د معاهدې په احترام باندې د ټولنيز انصاف ټول نظام ولاړ دى. که چيرې د معاهدې احترام ختم شي نو په ټولنه کې به د انصاف چاپيريال ختم شي.

٠٤١: د احسان بدله

رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايي. کله چې يو څوك له تاسې سره نيکي وکړي نو تاسې د هغې د بدلې ورکولو کوشش وکړئ. او که تاسې يي بدله ورکولاى نشئ. نو تاسې ورته دعا وکړئ دا د شرافت تقاضا ده چې کله له يو انسان سره بل انسان د نيکۍ کومه معامله وکړي نو هغه دې هم د دې په بدله کې ورسره پخپله نيکي وکړي. که چيرې هغه انسان د خپلو حالاتو په اعتبار سره د دې جوگه نه و، چې د هغه د عمل تلافي وکړي نو بيا د تلافۍ لپاره ده سره يو کار موجود دى، هغه دا چې د خپل احسان کوونکي په حق کې دې له خداى جل جلاله څخه بهترينې دعاگانې وغواړي.

٠٤٢: د بل چا په مصيبت نه خوشحاليدل

رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايلي. د خپل ورور په مصيبت مه خوشحاليږه. کيداى شي خداى جل جلاله په هغه رحم وکړي او تا په مصيبت اخته کړي. په دې حديث کې خلك له يوې داسې اخلاقي بدۍ څخه منع کړاى شوي چې د خپل هلاکت مترادفه ده. کوم انسان چې په مصيبت کې  اخته شي نو تالره پکار ده چې د هغه په اړه په تاکې د همدردۍ جذبه پيدا شي. تالره پکار دي چې د هغه مرسته وکړې او يا لږ تر لږه د هغه لپاره دعا وکړې. د دې برعکس د چا په مصيبت خوشحاليدل يوه ډيره د بې همتۍ خبره ده. دا د اخلاقي کمزورۍ تر ټولو بد ترين صورت دى.

زياتي لا دا چې د بل په مصيبت خوشحاليدل د خداى جل جلاله په نزد ډير ناخوښه کار دى.  تردې پورې چې خداى جل جلاله ناراضه شي او دا فيصله وکړي چې له لومړي کس څخه مصيبت پورته کړي او په دويم کس يي ورواچوي. دا پرته له  شکه د يو انسان د بدمرغۍ تر ټولو زيات بدصورت دى. 

٠٤٣: ښه گومان کول

رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايلي دي. چې ښه گومان هم د ښه عبادت يو صورت دى. له دې حديث څخه معلوميږي چې د يو چا په باره کې ښه گومان کول دومره لوى عمل دى چې هغه د عبادت مساوي دي. د يو چا په باره کې ښه گومان لرل يو مشکل کار دى. انسان چې کله د څه خلکو په منځ کې اوسيږي، نو بيا، بيا داسې خبرې مخې ته راځي. چې بدگوماني پيدا کوونکي وي. د کوم په وجه چې د بل انسان يو بدتصوير په ذهن کې جوړيږي. په دغسې حالت کې د ښه گومان کولو معامله کومه آسانه خبره نه ده، هغه کس د نورو په باره کې خوش گوماني لرلاى شي چې د بدگومانۍ سره، سره په خوش باورۍ قايم پاتي کيدل پيژني. په چا کې چې دا ظرفيت موجود وي چې هغه د چا په باره کې بده خبره واوري بيا هم هغه داسې ونه کړي، چې د ده په خلاف بدگومانه شي.

٠٤٤: احسان منل

پيغمبر صلى الله عليه وسلم فرمايلي دي. څوك چې د انسان شکر نه اداء کوي هغه د خداى جل جلاله شکر هم نشي ادا کولى. شکر د احسان اعتراف کولو نوم دى. دغه روحيه که چيرې په انسان کې موجوده وي. نو د ده څرگندونه د بندگانو په معامله کې هم وي او د خداى جل جلاله په معامله کې هم، او دا شونې نه ده چې انسان دې په يو اعتبار سره غير شاکر وي او په بل اعتبار سره دې شاکر جوړ شي.

په احسان اعتراف کول يو اوچت صفت دى. د دې اعتراف نوم شکر دى، په انسان باندې تر ټولو لوى احسان د خداى جل جلاله دى. له همدې امله هر انسان ته پکار دي چې د خداى جل جلاله تر ټولو زيات شکر کوونکى جوړ شي.

د دې شکر پيژندنه دا ده چې انسان د هرې ورځې په ژوند کې د خپل ځان په څير د نورو خلکو د احسان اعتراف وکړي. په چا کې چې دا اعتراف ونه موندل شي  نو دا د دې خبرې نښه ده چې دا د خداى جل جلاله د احسان په معامله کې هم شکر کوونکى نه دى. په يو اعتبار سره شکر او په بل اعتبار سره ناشکري دواړه په يو زړه کې جمع کيداى نشي. په انسان کې به يا د دواړو شکر اداء کول وي او يا به د دواړو لپاره نه وي.

٠٤٥: له غلطۍ وروسته پښيمانه کيدل

پيغمبر صلى الله عليه وسلم فرمايلي دي. چې له هر انسان څخه تيروتنه کيږي او بهترين خطاکار هغه دى چې په خپله غلطۍ پښيمانه شي. له دې څخه معلومه شوه چې اصلي غلطي غلطي کول نه دي بلکې اصلي غلطي دا ده چې په غلطۍ اعتراف ونه شي.

موجوده دنيا د ازميښت دنيا ده. دلته انسان په داسې حالاتو کې ژوند کوي چې د بيا، بيا غلطۍ کولو امکان په کې شته. له همدې امله د صحيح انسان پيژندنه دا نده چې هغه دې هيڅکله غلطي نه کوي. بلکې صحيح پيژندنه يي دا ده چې هغه په خپله غلطۍ ټينگار ونکړي. له غلطۍ وروسته يي ضمير راويښ شي. او په خپله غلطۍ ورته دسختې پښيمانتيا احساس پيدا شي. غلطي کول د ده لپاره د احتساب د احساس بيداريدو ذريعه جوړه شي.

٠٤٦: د ضمير اۤواز

له رسول الله صلى الله عليه وسلم څخه د ده يو صحابي پوښتنه وکړه چې نيکي او بدي څه دي ـ پيغمبر صلى الله عليه وسلم ځواب ورکړ. چې ته له خپل زړه څخه فتوىٰ وغواړه. يعنې د خپل زړه نه معلومات وکړه. نيکي هغه ده چې ستا زړه ورباندې ډاډه او مطمئن وي. او بدي هغه ده چې د ستا زړه ورباندې ناکراره او بې ثباته وي. په انسان کې په پيدايشي توگه يو صفت دى او دا د انسان ضمير دى. ضمير گويا د رښتياتوب محکمه ده. ضمير په فوري توگه وايي چې کوم څه حق دي او کوم څه ناحقه دي. کوم چلن سم او کوم ناسم دى. انسان که چيرې يوازې دا وکړي چې هغه د خپل ضمير واوري نو همدا د ده د لارښوونې لپاره بس دى.

ضمير هميشه خپل کار کوي. هغه هر مهال وايي چې څه سم دي او څه ناسم دي. که چيرې انسان غفلت ونه کړي نو د ده ضميرد ده په سمه لار د ودرولو لپاره کافي دى.

٠٤٧: امانت اداء کوئ

په قرآن کريم کې چې کوم احکام راغلي دي له هغو څخه يو حکم دا دى. اى خلکو د امانت خاوندانو ته د هغوى امانتونه وروسپارئ. دا قرآني حکم يو جامع حکم دى او د دې تړاو له ټول ژوند سره دى.

د امانت يو صورت دا دى چې يو څوك تاسره مال د امانت په توگه کيږدي نو دغه مال خاوند ته پوره، پوره رسول فرض دي. دغسې د يوې تعليمې ادارې ښوونکى هم امين دى. او زده کوونکي له ده سره امانت دي. ښوونکي ته پکار دي چې هغه خپل مسؤليت وپيژني. کوم انساني نسلونه چې ده ته د امانت په توگه ورکول شوي د هغوى په حقونو کې هيڅ ډول کمى‌ ونه کړي. دغسې يو څوك چې د يو هيواد واکمن جوړ شي نو دغه هيواد ده ته امانت وسپارل شو. او دا يي امين جوړ شو. په دغسې حالت کې په حاکم او واکمن فرض دي چې دا هغه هيلې پوره کړي د کومو لاندې چې ده ته دا امانت ورکړل شوى دى.

٠٤٨: د سولې او امن کلتور

د اسلام له ښوونو څخه يوه ښوونه دا هم ده چې کله يو کس سره مخامخ کيږي نو دواړه يو بل ته سلام واچوي (السلام عليکم) يعنې په تاسې دې سلامتي وي، او په تاسې دې سلامتيا وي. اسلام په اصل کې د امن کلتور دى. او السلام عليکم د دې امن د کلتور يوه نښه ده.

د اسلام تعليم دا دى چې د هر انسان په زړه کې دې د بل لپاره مهربانۍ او شفقت احساسات وي. هر انسان دې د بل لپاره له امن څخه د ډك ژوند هيله لري. هر انسان دې دا کوښښ کوي چې د ده ټولنه دې د امن او سلامتيا ټولنه وي. دا د اسلام بنسټيز تعليم دى. حقيقت دا دى چې د اسلام ټولې ښوونې نيغ په نيغه يا په بالواسطه توگه د امن په اصولو ولاړې دي. ځکه چې له امن پرته هيڅ ودانيزې چارې نشي ترسره کيداى. چيرته چې امن نه وي هلته ترقي هم نه وي امن د يوې ټولنې لپاره دومره اړين دى څومره چې اوبه د زمکې د آبادۍ لپاره دي.

٠٤٩: امن خوښونه

رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايلي دي چې تاسې دښمن سره د مخامخ کيدو هيله مه کوئ. بلکې له الله تعالٰى څخه د عافيت غوښتنه کوئ. په دې حديث کې د ژوند يو بنيادي اصل بيان شوى. د دې اصل اهميت د فرد لپاره هم دى او د ملت لپاره هم دى. يو انسان چې کله ټولنيز ژوند تيروي نو د يوه او بل تر منځ به اختلافات پيدا کيږي تردې چې د دښمنۍ صورت ترې پيدا شي.

مگر دا طريقه سمه نه ده چې يو څوك په نظرکې دشمن راشي نو ته له هغه سره جگړې ته تيار شې د دې په ځاى جامع طريقه دا ده چې له دشمن سره هم د ټکر طريقه بايد اختيار نه کړاى شي.

بلکې د امن په اصولو باندې په چليدو سره د هغه د معامله کولو کوشش وکړاى شي له امن ډکه طريقه په هر حال کې د عمل وړ ده. ضرورت يوازې د دې خبرې دى چې انسان د دښمنۍ د صورت له پيدا کيدو وروسته د منفي روحيې ښکار نه شي.

٠٥٠: سوله ييز اوسيدونکى

پيغمبر صلى الله عليه وسلم فرمايلي دي. مسلمان هغه دى چې د ده د لاس او ژبې څخه نور خلك محفوظ او په امن وي. د دې مطلب دا دى چې د خداى جل جلاله رښتينى بنده هغه دى چې په ټولنه کې بې تشدده (بې ضرره) جوړ شوى وي. نه يي له ژبې څخه نورو ته تکليف او ضروري او نه يې له لاس څخه چا ته تکليف او ضرر وي. دا د انسانيت له کم څخه کم معيار دى. د انسانيت اعلٰى معيار دا دى چې هر نر او ښځه په خپل ټولنه کې داسې واوسي چې يو بل ته گټه رسوونکى وي. که چيرې کوم کس نورو ته فايده رسولى نه شي نو د ده لپاره لږ تر لږه دا کول پکار دي چې دا په خپله ټولنه کې بې ستونزو انسان جوړ شي. او نور يې له ضرر څخه بچ پاتې شي.

يو انسان چې کله د خپلې ژبې او يا د خپل لاس په واسطه نورو ته نقصان رسوي. نو هغه خپل انسانيت له لاسه ورکړى دى. دا د انسانيت له کچې  راپريوتى او د حيوانيت کچې ته راټيټ شوى دى. د انسانيت رښتينى معيار دا دى چې انسان دومره حساس واوسي چې هغه د نورو لپاره د ضرر رسولو سوچ هم ونه کړى شي.

کوم انسان چې په دې معامله کې حساس وي هغه نورو ته په ضرر رسولو نه خوشحاليږي. بلکې دا فکر کوي چې د ضرر رسولو په صورت کې ما خپل ځان د انسانيت له بامه راغورځولى دى. که چيرې کله له ده څخه چا ته ضرر ورسيږي نو په فوري توگه وشرميږي او د نقصان د پوره کولو کوشش وکړي. تر هغه وخته ورته آرام نه ورځي چې يا يي له خپل ورور څخه معافي غوښتى نه وي او يا يي د نقصان رسولو جبيره کړي نه وي.