د خدای شتون

د اینشټاین له مخکې پړاو کې پوهه یوازې د لویو مادي شیانو تر کچې محدوده وه—هغه شیان چې لیدل کېدل او اندازه کېدلای شول. له همدې امله دا عامه عقیده وه چې هر هغه څه چې ریښتینی وجود لري، باید د لیدلو وړ هم وي. هر څه چې نه لیدل کېدل، د هغوی وجود هم نه منل کېده. یعنې یوازې لیدل شوی جهان ریښتینی ګڼل کېده او نالیدلی جهان غیر واقعي یا خیالي بلل کېده.

دا تصور هغه نظریه وزېږوله چې منطقي مثبت‌پالنه (Logical Positivism) بلل کېږي. د دې نظریې له مخې یوازې هغه دلیل معتبر دی چې په مادي ډول ثابتېدونکی وي؛ که نه وي، نو هغه بې‌اساس دعوه ده او منطقي ارزښت نه لري.

خو د اینشټاین له دورې وروسته، د شلمې پېړۍ په لومړیو کې چې اټوم وویشل شو، ټوله صحنه بدله شوه. د اټوم له وېش وروسته ماده د جامد شی په توګه ورکه شوه. د هغې پر ځای یو میکرو نړۍ راڅرګنده شوه، د اټوم نه لاندې نړۍ، چې هر څه په نالیدلو څپو بدل شول—نه اندازه کېدونکي او نه لیدل کېدونکي.

اوسنی ساینس ډېر داسې شیان مني لکه الکترونونه، د جاذبې قانون، ایکس‌ری او نور—ټول غیرمادي دي. دا شیان نه لیدل کېږي، خو هر ساینس‌پوه یې په وجود باور لري، ځکه که څه هم موږ دا شیان په خپلو سترګو نه وینو، خو د هغوی اغېز وینو. د بېلګې په توګه، د جاذبې په اړه د مڼې لوېدنه، او د ایکس‌ری په اړه د فلم عکس. موږ د دې شیانو په وجود باور د لیدلو له لارې نه، بلکې د نتیجې له لارې کوو—یعنې د غیرمستقیمې پوهې یا استدلالي دلیل له لارې.

د انسان په پوهه کې دا بدلون د منطق نظریه هم بدله کړه. اوس په ساینس کې دا ښه ثابته شوې چې استدلالي دلیل د مستقیم دلیل په اندازه معتبر دی. (تفصیل یې د برټرنډ رسل په کتاب Human Knowledge کې شته.)

د اینشټاین له مخکې دور کې منکرینو ویل چې د خدای تصور د نالیدلي نړۍ پورې اړه لري. او ځکه چې د هغه لپاره مستقیم دلیل نه شته، نو د خدای په اړه باور غیرمنطقي دی. او ټول غیرمستقیم دلایل یې غیرعلمي بلل، ځکه چې استدلالي (inferential) وو.

خو اوس ټوله صحنه بدله شوې ده. هېڅ شی په مستقیم ډول نه لیدل کېږي. نو د هر شي وجود یوازې د استدلالي دلیل له لارې ثابتېدای شي، نه د مستقیم دلیل له لارې.

که استدلالي دلیل د نالیدلي مایکرو نړۍ لپاره معتبر دی، نو د خدای د وجود لپاره هم همدومره معتبر دی.